ARXEOLOGIYA LABORATORIYASI HAQIDA

Termiz davlat universiteti Ilmiy-tadqiqot markazi qoshidagi Arxeologiya laboratoriyasi 2024-yilda tashkil etilgan. Uning ochilishi 2024-yil 5–6-oktabr kunlari Xitoyning Shimoli-g‘arbiy universiteti bilan hamkorlikda o‘tkazilgan xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya doirasida bo‘lib o‘tdi. 2025-yil 2-iyunda imzolangan bitim asosida laboratoriya “Xitoy–Markaziy Osiyo: inson va atrof-muhit bo‘yicha “Bir makon, bir yo‘l” qo‘shma laboratoriyasi – C-CHEL Termiz” xalqaro ilmiy platformasi bilan mustahkamlandi.

Laboratoriyaning maqsadi Janubiy O‘zbekiston arxeologik merosini zamonaviy usullarda o‘rganish, topilmalarni saqlash va konservatsiya qilish, tadqiqot natijalarini raqamlashtirish hamda talabalar va yosh olimlarning amaliy tayyorgarligini kuchaytirishdan iborat.

Asosiy ilmiy yo‘nalishlar:

· tabiiy-muhit arxeologiyasi va antropologiya;

· arxeologik topilmalarni konservatsiya, restavratsiya va saqlash;

· zooarxeologiya va arxeobotanika;

· sopol, metall, tosh, shisha va boshqa noorganik artefaktlarni tahlil qilish;

· GIS/GAT, fotogrammetriya, 3D modellashtirish va raqamli arxeologiya;

· arxeologik ekspeditsiyalar, yosh mutaxassislar tayyorlash va ilmiy nashrlar yaratish.

Muhim tadqiqotlar va loyihalar

Termiz davlat universiteti arxeologiya sohasida yettita xorijiy oliy ta’lim va ilmiy-tadqiqot muassasasi bilan hamkorlikda qo‘shma ekspeditsiyalar olib bormoqda. Xitoyning Sian shahridagi Shimoli-g‘arbiy universiteti bilan Bandixon II; Fransiyaning CNRS Archéorient laboratoriyasi va Lyon 2 universiteti bilan Burguttepa, Kayrittepa, Quduqbuloq, Gazaqo‘ton va Qamishtepa; Paris 1 Panthéon-Sorbonne universiteti hamda ARSCAN CNRS bilan Chingiztepa va Eski Termiz; Italiyaning Salento universiteti bilan Jarqo‘ton yodgorliklari tadqiq etilmoqda. Shuningdek, Rossiya Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti bilan Uzundara, Qozon Federal universiteti bilan Termizshohlar saroyi, Chexiyaning Karlova universiteti bilan Kuloltepa, Hayitobodtepa va Iskandartepa yodgorliklarida ilmiy izlanishlar amalga oshirilmoqda.

Asosiy xalqaro tashabbuslar qatoriga TRANSOXUS, Chingiztepa, IICASning Quduqbuloq loyihasi, C-CHEL Termiz qo‘shma laboratoriyasi, Karllova universitetining PRIMUS granti va Kayrittepani konservatsiya hamda taqdim etishga qaratilgan KO3P loyihasi kiradi. KO3P loyihasi ALIPH va Yevropa Ittifoqining Markaziy Osiyoda madaniy merosni muhofaza qilish dasturi ko‘magida amalga oshirilishi rejalashtirilgan. Ushbu loyihalar arxeologik merosni o‘rganish va muhofaza qilish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, talabalar amaliyotini rivojlantirish hamda tadqiqot natijalarini xalqaro ilmiy jamoatchilikka taqdim etishga xizmat qiladi.

Malaka oshirish va akademik almashinuv

TerDU professor-o‘qituvchilari Fransiya, Xitoy va boshqa davlatlardagi ilmiy markazlarda tadqiqot safarlari va akademik almashinuv dasturlarida qatnashib kelmoqda. 2025-yil sentabrda Alisher Shaydullayev va Ulug‘bek Shapulatov Xitoyda o‘tkazilgan akademik almashinuv dasturida qatnashib, Shimoli-g‘arbiy universitet talabalariga “Markaziy Osiyo arxeologiyasi” bo‘yicha dars o‘tdi.

2024-yil dekabrda TerDUning olti nafar professor-o‘qituvchisi Shimoli-g‘arbiy universitet talabalariga onlayn mashg‘ulotlar olib bordi. Bu faoliyat universitet ilmiy natijalarini xalqaro ta’lim jarayoniga joriy etish va ta’lim eksportini rivojlantirishga xizmat qilmoqda.

Xorijiy mutaxassislar ham TerDUdagi o‘quv va ilmiy jarayonga faol jalb etilmoqda. 2025-yilda Shimoli-g‘arbiy universitet mutaxassislari paleozoologiya, paleobotanika va antropologiya bo‘yicha laboratoriya mashg‘ulotlarini tashkil etdi. 2026-yil mart–aprel oylarida esa “Ipak yo‘li arxeologiyasi, fan va texnologiya hamda madaniy merosni muhofaza qilish” mavzusidagi xalqaro stajirovka ma’ruza, laboratoriya va dala mashg‘ulotlarini birlashtirdi.

Talabalar amaliyoti

Arxeologiya ta’lim yo‘nalishi talabalari Termiz davlat universiteti ishtirokida tashkil etilayotgan barcha xalqaro arxeologik ekspeditsiyalarga muntazam jalb qilinadi. O‘zbekiston–Xitoy, O‘zbekiston–Fransiya, O‘zbekiston–Chexiya va O‘zbekiston–Italiya qo‘shma ekspeditsiyalari doirasida talabalar dala tadqiqotlarini rejalashtirish, arxeologik qazishma va stratigrafik kuzatuv, topilmalarni qayd etish, GIS/GAT asosida xaritalashtirish, fotogrammetriya, konservatsiya hamda laboratoriya tahlillari bo‘yicha amaliy kompetensiyalarni egallaydi. Amaliyot jarayoni xalqaro hamkor mutaxassislar ishtirokida, zamonaviy tadqiqot metodlari, akademik halollik, kasbiy etika, mehnat xavfsizligi va madaniy merosni muhofaza qilish talablariga muvofiq tashkil etiladi. Mazkur tizim nazariy bilimlarni amaliy tadqiqot bilan uyg‘unlashtirib, talabalarning xalqaro akademik muhitda ishlash, ilmiy ma’lumotlarni tahlil qilish, jamoada faoliyat yuritish va tadqiqot natijalarini professional shaklda taqdim etish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

Istiqboldagi vazifalar

Kelgusida Arxeologiya laboratoriyasining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, Raqamli arxeologiya laboratoriyasi va 3D studiyani ishga tushirish rejalashtirilgan. Dron, GIS/GAT, masofadan zondlash, fotogrammetriya va 3D modellashtirish texnologiyalari yordamida Surxondaryo vohasidagi arxeologik yodgorliklarni aniqlash, xaritalashtirish, raqamli hujjatlashtirish va monitoring qilish ishlari kengaytiriladi.

Fayoztepa majmuasining raqamli modelini yaratish, KO3P loyihasi doirasida Kayrittepa yodgorligini konservatsiya qilish va jamoatchilikka taqdim etish ko‘zda tutilgan. Arxeologiya, geoarxeologiya, antropologiya, arxeobotanika va zooarxeologiya yo‘nalishlaridagi tadqiqotlar xalqaro laboratoriyalar bilan hamkorlikda rivojlantiriladi.

Laboratoriya qoshida “Arxeologiya maktabi” va xalqaro yozgi dala maktablarini tashkil etish, talabalarni qo‘shma ekspeditsiyalarga keng jalb qilish, xorijiy stajirovkalar hamda qo‘shma magistratura va doktorantura dasturlarini yo‘lga qo‘yish rejalashtirilgan. Ushbu vazifalar laboratoriyani ilmiy tadqiqot, ta’lim va madaniy merosni muhofaza qilish bo‘yicha xalqaro talablarga javob beradigan zamonaviy markazga aylantirishga xizmat qiladi.