Ekolog
Dastur maqsadi: Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi bakalavriat ta’lim yo‘nalishining maqsadi ekologik jarayonlar va tabiatdan oqilona foydalanish qonuniyatlarini chuqur o‘rganadigan, atrof-muhit holatini baholash, monitoring qilish, ekologik muammolarni aniqlash va ularning bartaraf etish, tabiiy resurslardan barqaror foydalanish, iqlim o‘zgarishi sharoitida atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan kasbiy faoliyatni samarali amalga oshirish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlash, biologik xilma-xillikni saqlash, bo‘yicha bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarga ega bo‘lgan yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash.
Diplom nomi
Bakalavr
Mutaxassislik
Jami kreditlar
240/7200 soat
Davomiyligi
4 yil
O'qish narxi
Mahalliy talabalar uchun — 7 770 000 UZS
Xorijlik talabalar uchun — 647.5 USD
Dasturning ta’limiy natijalari/kompetensiyalar: kasbiy faoliyatda tabiiy fanlarning asosiy qonunlaridan foydalana olishi, matematik tahlil va modellashtirish, nazariy va eksperimental tadqiqotlar usullarini qo‘llay olishi;
davlat siyosatining dolzarb masalalarini bilishi, ijtimoiy-iqtisodiy muammolar va jarayonlarni mustaqil tahlil qila olish;
xorijiy tillardan birida kasbiy faoliyatiga oid hujjatlar va ishlar mohiyatini tushunishi, tabiiy ilmiy fanlar bo‘yicha kasbiy faoliyati doirasida zaruriy bilimlarga ega bo‘lishi hamda ulardan zamonaviy
ilmiy asosda kasb faoliyatida foydalana bilish;
axborot texnologiyalarini kasbiy faoliyatida qo‘llay bilishi, axborotlarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va ulardan foydalanish usullarini egallagan bo‘lishi, faoliyatida mustaqil asoslangan qarorlar qabul qila olish;
yangi bilimlarni mustaqil egallay bilishi, o‘z ustida ishlashi va mehnat faoliyatini ilmiy asosda tashkil qila olish;
sog‘lom turmush tarzi va unga amal qilish zaruriyati to‘g‘risida tassavvurga ega bo‘lish.
ta’lim yo‘nalishi fanlarini o‘rganish va chuqur egallash uchun zarur bo‘lgan fundamental umumkasbiy bilimlarni, amaliy ko‘nikma va o‘quvlarni shakllantirishi;
ta’lim yo‘nalishiga muvofiq kasb faoliyati sohalarida erishilgan asosiy yutuqlar, muammolar va ularning rivojlanish istiqbollari haqida tasavvur hosil qilishi;
tegishli bakalavriat yo‘nalishi doirasida tanlangan mutaxassislik bo‘yicha magistraturada oliy ta’limni davom ettirishga;
kadrlarni qayta tayyorlash va malaka oshirish tizimida qo‘shimcha kasb ta’limi olish uchun tayyorlanadilar;
tabiatda yo‘qolib borayotgan alohida o‘simlik va hayvon turlarini muhofaza qilish.
tabiiy resurslardan oqilona foydalanish;
atmosfera havosini muhofaza qilish;
ifloslangan havoning inson, o‘simlik va hayvonlarga ta’sirini oldin olish;
havo ifloslanishini kuzatish va nazorat qilish;
suvlarning sanoat va maishiy chiqindilar bilan ifloslanishini nazorat qilish;
yer osti va yer usti suvlarini muhofaza qilish;
o‘rmon monitoringini o‘tkazish;
noyob daraxtlarni kesilishi bo‘yicha qonun xujjatlami shakllantirish;
eroziya, sho‘rlanish jarayonlarining oldini olish;
tuproqlarning ifloslanishidan saqlash, cho‘llanish jarayonining oldin olish;
ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish sohasida loyihaviy va dasturiy hujjatlarni ishlab chiqish;
amaliyotda axborot texnologiyalarning xalqaro va kasbiy standartlarini, zamonaviy uslublarini, instrumental va hisoblash vositalarini tayyorgarlik ixtisosligiga mos ravishda qo‘llash qobiliyatlariga ega bo‘lishi kerak.
sohaga oid ilmiy va amaliy ishlar mavzusi bo‘yicha matematik, axborot va imitatsion modellarni ishlab chiqish va tadqiq qilish;
tabiiy resurslardan foydalanish va tabiiy muhit komponentlariga ta’sir etuvchi faoliyatlarning atrof muhitga ta’sirini baholash jarayonlarini o‘tkazish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Kasbiy faoliyat sohalari: Professional ta’lim tizimi tashkilotlari, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi va tarmoq ilmiy tadqiqot institutlari, O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhit muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi tasarrufidagi viloyat boshqarmalari va tuman bo‘limlari, Chiqindilarni boshqarish va sirkulyar iqtisodiyotni rivojlantirish agentligi Surxondaryo viloyati boshqarma, Ekologik ekspertiza davlat markazi, qo’riqxonalar, milliy bog‘lar, o‘rmon xo‘jaliklari, sanoat korxonalari, loyiha institutlari, davlat boshqaruvi organlari, ilmiy laboratoriyalarda faoliyatlarini olib boradi. Kasbiy faoliyat obyektlari: (Qaysi tashkilotlarda ishlashi mumkin): Davlat va nodavlat tashkilotlari, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi va tarmoq ilmiy-tadqiqot muassasalari, O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhit muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi tasarrufidagi viloyat boshqarmalari va tuman bo‘limlari, Chiqindilarni boshqarish va sirkulyar iqtisodiyotni rivojlantirish agentligi Surxondaryo viloyati boshqarma, Ekologik ekspertiza davlat markazi, qo’riqxonalar, milliy bog‘lar, o‘rmon xo‘jaliklari, sanoat korxonalari, loyiha institutlari, davlat boshqaruvi organlari, ilmiy laboratoriyalarda ekolog mutaxassis.
MUTAXASSISLIK FANLARI BO‘YICHA O‘QUV JARAYONI SHARHI
I Semestr: Birinchi semestr boʻlajak ekologlar uchun umumilmiy va tabiiy-ilmiy poydevor yaratishga qaratilgan. Biogeografiya fani organizmlarning yer yuzida tarqalish qonuniyatlarini hamda iqlim va relyefning bu jarayonlarga taʻsirini oʻrganadi. Tuproq va agroekologiya fani esa tuproq resurslari va qishloq xoʻjaligi ekotizimlarining oʻzaro bogʻliqligini tadqiq qilishga zamin yaratadi. Bu fan talabaga ekologiya sohasidagi mutaxassislik fanlarini oʻzlashtirish uchun zaruriy dastlabki koʻnikmalarni shakllantiradi.
II Semestr: Ikkinchi semestrda talabalar ekologiyaning asosiy tushunchalari va zamonaviy muammolari bilan bevosita tanishadilar. Ekologiya asoslari fani ekotizimlar tuzilishi, moddalar va energiya aylanishi, ekologik omillar haqidagi fundamental bilimlarni beradi. Tuproq va agroekologiya fani ushbu semestrda ham davom etib, tuproq unumdorligini saqlash va agroekologik boshqaruv tamoyillarini chuqurlashtiradi. Bu semestr talabani ekologiya fanining asosiy kategoriyalari bilan qurollantirib, keyingi bosqichlardagi ixtisoslashgan fanlarga oʻtish uchun mustahkam zamin yaratadi.
III Semestr: Uchinchi semestrda ekologlar tabiat va jamiyat oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni chuqurroq anglashga oʻtadilar. Ijtimoiy ekologiya fani inson faoliyati va ijtimoiy munosabatlarning ekologik holatga taʼsirini oʻrganib, talabalarda ekologik dunyoqarashni shakllantiradi. Bioekologiya fani tirik organizmlarning bir-biri va atrof-muhit bilan oʻzaro taʼsirini, populyatsiya va biotsenozlar darajasidagi jarayonlarni tadqiq qilish koʻnikmalarini beradi. Shahar va sanoat ekologiyasi fani urbanizatsiyalashgan hududlar va sanoat korxonalarining atrof-muhitga taʻsirini baholash, ifloslanishni kamaytirish yoʻllarini oʻrganishga bagʻishlanadi. Hozirgi zamonning ekologik muammolari fani global va mintaqaviy ekologik muammolarni tahlil qilib, ularning sabab-oqibat munosabatlarini tushunish imkonini beradi. Bu semestr talabani nazariy ekologik bilimlardan real ijtimoiy-sanoat muhitidagi muammolarni tahlil qilishga oʻrgatadi.
IV Semestr: Toʻrtinchi semestr ekologik bilimlarni barqarorlik va amaliy tatbiq nuqtai nazaridan boyitadi. Barqaror rivojlanish asoslari fani iqtisodiy oʻsish, ijtimoiy adolat va ekologik muvozanatni uygʻunlashtirish tamoyillarini oʻrgatadi. Bioekologiya fani ushbu semestrda ham davom etib, organizmlar va ekotizimlar oʻrtasidagi murakkab bogʻliqliklarni chuqurroq tahlil qilishga xizmat qiladi. Shahar va sanoat ekologiyasi fani ham davom etadi va sanoat hududlaridagi ekologik muammolarni bartaraf etish boʻyicha amaliy yondashuvlarni mustahkamlaydi. Oʻsimliklar ekofiziologiyasi fani oʻsimliklarning atrof-muhit omillariga fiziologik moslashuv mexanizmlarini oʻrgatadi. Oziq-ovqat xavfsizligi fani oziq-ovqat mahsulotlarining ekologik toza va xavfsizligini taʼminlash tamoyillarini yoritadi. Bu bosqichda talaba ekologik bilimlarni barqarorlik, biologik xilma-xillik va inson salomatligi nuqtai nazaridan mustahkamlab, keyingi bosqich mutaxassislik fanlariga toʻliq tayyor holga keladi.
V Semestr: Beshinchi semestrda oʻquv dasturi tabiiy resurslarni muhofaza qilish va ekologik monitoring masalalariga yoʻnaltirilgan bo‘lib, jumladan, Gidroekologiya va geoekologiya fani suv resurslari va yer qobigʻining ekologik holatini va ularga taʼsir etuvchi omillarni oʻrgatadi. Ekologik monitoring fani atrof-muhit holatini kuzatish, baholash va prognozlash usullarini shakllantiradi. Atrof-muhitga taʻsirini baholash fani xoʻjalik faoliyatining ekologik oqibatlarini ilmiy asosda baholash koʻnikmalarini beradi. Tanlov fanlari sifatida oʻqitiladigan Yashil iqtisodiyot fani iqtisodiy oʻsishni ekologik barqarorlik bilan uygʻunlashtiruvchi zamonaviy iqtisodiy modellarni, resurs tejamkor va kam chiqindili ishlab chiqarish tamoyillarini oʻrgatadi, yoki muqobil ravishda Atrof-muhit va tabiiy resurslar iqtisodiyoti fani tabiiy resurslardan foydalanishning iqtisodiy samaradorligini baholash, ekologik zararni pul shaklida hisoblash usullarini shakllantiradi. Shuningdek, Ekoturizm fani tabiiy va ekologik jihatdan qadrli hududlarda turizmni tabiatga zarar yetkazmasdan tashkil etish tamoyillarini oʻrgatsa, muqobil tarzda Populyatsiyalar ekologiyasi fani organizmlar populyatsiyasining son dinamikasi, oʻsish qonuniyatlari va ular oʻrtasidagi raqobat munosabatlarini ilmiy tahlil qilish usullarini beradi. Bu fanlarning barchasi talabaga sohaviy ixtisoslashuv imkonini berib, real ekologik xavf va resurslarni boshqarish masalalarini ilmiy tahlil qilishga tayyorlaydi.
VI Semestr. Oltinchi semestr ekologik bilimlarni chiqindilarni boshqarish va mintaqaviy xususiyatlar asosida chuqurlashtiradi. Gidroekologiya va geoekologiya fani ushbu semestrda ham davom etib, suv va yer resurslari muhofazasi boʻyicha bilimlarni mustahkamlaydi. Chiqindilarni boshqarish fani ishlab chiqarish va maishiy chiqindilarni utilizatsiya qilish, qayta ishlash va ekologik xavfsiz saqlash usullarini oʻrgatadi. Atrof-muhitga taʻsirini baholash fani ham davom etib, amaliy baholash koʻnikmalarini rivojlantiradi. Tanlov fanlari sifatida oʻqitiladigan Choʻl va chalachoʻl hududlari ekologiyasi fani ushbu ekotizimlarga xos iqlim, tuproq va biologik xilma-xillik xususiyatlarini, choʻllanish jarayonlariga qarshi kurashish usullarini oʻrgatadi, yoki muqobil ravishda Yer resurslari ekologiyasi fani yer fondidan oqilona foydalanish, uni muhofaza qilish va degradatsiyaning oldini olish tamoyillarini beradi. Shuningdek, Surxondaryo tabiati va ekologiyasi fani mintaqaning oʻziga xos landshaft, iqlim va ekologik holatini mahalliy misollar asosida chuqur tahlil qilishga oʻrgatsa, muqobil tarzda Amaliy ekologiya fani ekologik bilimlarni real ishlab chiqarish va tabiatni muhofaza qilish amaliyotida qoʻllash koʻnikmalarini shakllantiradi. Bu fanlarning barchasi talabaga mintaqaviy ekologik xususiyatlarni chuqur oʻrganish imkonini berib, hududiy ekologik muammolarni real amaliyotda hal qilishga tayyorlaydi.
VII Semestr. Yettinchi semestr talabalarni yakuniy mutaxassislik yoʻnalishlariga tayyorlaydi. Atrof-muhit bioindikatsiyasi fani tirik organizmlar yordamida atrof-muhit ifloslanish darajasini aniqlash usullarini oʻrgatadi. Tanlov fanlari sifatida oʻqitiladigan Iqlim oʻzgarishi va ekologik moslashuv fani global iqlim oʻzgarishining ekotizimlarga taʻsirini va unga moslashish strategiyalarini oʻrgatadi, yoki muqobil ravishda Atrof-muhit muhofazasida GAT texnologiyalari fani geografik axborot tizimlari va masofadan zondlash usullaridan foydalanib ekologik kartografiya va monitoring olib borish koʻnikmalarini beradi. Shuningdek, Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va muqobil energetika fani qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish va resurslarni tejamkor sarflash tamoyillarini oʻrgatsa, muqobil tarzda Havo sifati monitoringi fani atmosfera ifloslanishini oʻlchash, tahlil qilish va nazorat qilish usullarini shakllantiradi. Ekologik menejment fani korxona va tashkilotlarda ekologik boshqaruv tizimlarini yoʻlga qoʻyish, ekologik risklarni kamaytirish usullarini oʻrgatadi, yoki muqobil ravishda Ekologik siyosat fani davlatning atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha huquqiy-me'yoriy hujjatlari va qaror qabul qilish mexanizmlarini yoritadi. Shuningdek, Mintaqalar tuproqlari ekologiyasi fani turli mintaqalarga xos tuproq turlari va ularning ekologik holatini tahlil qilishga oʻrgatsa, muqobil tarzda Suv resurslari muhofazasi fani suv havzalarini ifloslanishdan asrash va suv sifatini boshqarish usullarini beradi. Yana bir juftlikda, Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar ekologiyasi fani qoʻriqxona, milliy bogʻ va boshqa muhofaza hududlarini tashkil etish hamda boshqarish tamoyillarini oʻrgatsa, muqobil ravishda Ekotizimlar ekologiyasi fani ekotizimlarning tuzilishi, barqarorligi va ularda kechadigan energiya-modda almashinuv jarayonlarini chuqur tahlil qilish koʻnikmalarini shakllantiradi. Bu fanlarning barchasi talabaga boshqaruv, huquqiy-siyosiy va tabiatni muhofaza qilish yoʻnalishlarida ixtisoslashuv imkonini berib, yakuniy bosqichda talabani mustaqil, mas'uliyatli va malakali ekolog-mutaxassis sifatida shakllantiradi.
VIII Semestr. Yakuniy semestrda talabalar egallagan barcha bilim va koʻnikmalarni tizimlashtirib, kasbiy faoliyatga toʻliq tayyorlanadilar. Umumkasbiy va ixtisoslik fanlaridan nazariy bilimlarni mustahkamlash va amaliy (ishlab chiqish) jarayonlari bilan uyg‘unlashtirish, tegishli amaliy ko‘nikmalar, kompetensiyalar va malakalarni shakllantirish maqsadida dastlabki faoliyatga yo‘naltiriladi.
Fanning maqsadi - erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot:
Talabalarga tuproq xossalari, ekologik jarayonlar va agroekotizimlarning barqarorligini ta’minlash asoslarini o‘rgatish hamda tuproq resurslaridan oqilona foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish.
Bilimlar jihatidan- Tuproqning kelib chiqishi, tarkibi, tuzilishi; Fizik-kimyoviy va biologik xususiyatlari; Tuproqning ekologik ahamiyati; Tuproq degradatsiyasi, eroziya, sho‘rlanish, ifloslanish jarayonlari; Agroekotizimlarning tuzilishi, funksiyalari hamda barqaror rivojlanish tamoyillarini biladi.
Ko‘nikmalar jihatidan – Tuproq holatini baholash, tuproq xossalarini aniqlash; Ekologik jarayonlarni tahlil qilish; Tuproq muammolarini aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalar; Agroekotizimlarni baholash, ekologik xavfsiz dehqonchilik usullarini qo‘llash; Tuproq resurslaridan oqilona foydalanish bo‘yicha malakalar shakllanadi.
Kompetensiyalar jihatidan - Tuproq va agroekologik ob’ektlarning xossalariga asoslanib tuproq tahlili va agroekologik monitoring usullarini tanlaydi, dala va laboratoriya sharoitida tadqiqot sxemasini tuzadi hamda ishlarni ketma-ket rejalashtiradi; Tuproqning fizik, kimyoviy va biologik ko‘rsatkichlarini aniqlash, tuproq namunalari bilan ishlash, sho‘rlanish, eroziya va ifloslanish darajasini baholash bo‘yicha laboratoriya va dala tahlillarini mustaqil bajaradi; Agroekotizimlarda ekologik monitoring olib boradi, tuproq unumdorligi va ekologik holatini baholashda tizimli, tasodifiy va metodik xatoliklarni aniqlaydi hamda natijalarning ishonchliligini tahlil qiladi; Agroekologik jarayonlarda o‘g‘itlash tizimi, sug‘orish rejimi va ekologik boshqaruv bo‘yicha hisob-kitoblarni bajaradi, standart me’yorlar asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqadi; Ekologik dehqonchilik, organik o‘g‘itlar va agrotexnologik jarayonlarni ilmiy asosda tahlil qiladi hamda tuproq–o‘simlik–muhit tizimi bo‘yicha kompleks xulosalar chiqaradi; Laboratoriya va dala tadqiqotlari natijalarini statistik usullar bilan qayta ishlaydi, o‘rtacha qiymat, o‘zgaruvchanlik va aniqlik darajasini hisoblaydi hamda ekologik va agrotexnik jarayonlar bilan bog‘lab ilmiy asoslangan xulosa beradi.
Talabalarni tashqi muhit omillarininig tirik organizmlarga ta’siri, jamoada organizmlar, ularning tashqi muhit bilan o‘zaro munosabatining umumiy qonuniyatlari to‘g‘risida, jamoalar tuzilishi va dinamkasi, ekosistemalar hayotini belgilovchi qonuniyatlar va prinsiplari to‘g‘risida bilim berishdir.
Bilimlar jihatidan - Ekologiya faning asoslarini, populiyatsiya, ekosistema, biosferaning vazifalari, roli va o‘rni, inonning xo‘jalik faoliyatini tabiatga salbiy va ijobiy ta’siri haqida tasavvurga ega bo‘lishi; Ekosistema komponentlarining abiotik va biotik omillar bilan bog‘liqligi, undagi ozuqa zanjiri va trofik aloqalarni; biosfera evalutsiyasi va biosferada modda almashinuvi; ekosistema barqarorligini ta’minlovchi mexanizmlar; ekosistemadagi jarayonlarni boshqarish imkoniyatlarini hamda ekologik qonun va qonuniyatlarni bilish va ulardan foydalanish bilishi va ulardan foydalana olishi;
Ko‘nikmalar jihatidan – Turli darajadagi ekologik muammolarni tahlil qila olish, tabiatdan foydalanishning ekologik prinsiplari, o‘simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha usullarni qo‘llash, tadbirlarni rejalashtira olish va amalga oshirish malakasiga ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak; Ekosistemalarning asosiy komponentlarini aniqlab, ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tahlil qila oladi; oddiy ekologik kuzatuv va monitoring usullarini qo‘llab, atrof-muhit holatini baholay oladi.
Kompetensiyalar jihatidan - Ekologik muammolarni aniqlab, barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan yechimlarni taklif eta oladi; Atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha shaxsiy va ijtimoiy mas’uliyatni namoyon etadi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot:
Talabalarga biogeografik bilimlarning nazariy asoslarini, asosiy tushuncha va qonuniyatlarini, organizmlarning geografik qobiq va uning turli hududiy birliklaridagi biologik hamda ekologik rolini ochib berish, yerning umumgeografik qonuniyatlari asosida organizmlarning tarqalishi va yashash xususiyatlari tamoyillarini o’rgatish hamda ularni amaliyotda tadbiq etish ko’nikmasini hosil qilishdan iborat.
Bilimlar jihatidan- Zamonaviy biogeografiyaning asosiy nazariy yondashuvlari va tamoyillari; asosiy biologik taksonlar areallarining shakllanish va rivojlanish qonuniyatlari, areallar tipologiyasi; quruqlikni biotik rayonlashtirishdagi asosiy printsiplar va yondashuvlar; biom turlarining tarkibiy va funktsional xususiyatlari; Yerdagi biologik xilma-xillikni tabaqalashtirish (differentsiallash) ning geografik qonuniyatlari haqida tasavvurga ega bo’lishi kerak.
Ko‘nikmalar jihatidan – Biogeografik obyektlar va hodisalarni tahlil qilishning umumiy tamoyillarini biladi; biogeografik ob’ektlarga nisbatan qiyosiy geografik usullar, bioxilma-xillikni baholash va saqlashning asosiy printsiplari va yondashuvlari asosidagi ko’nikmalariga ega bo’ladi.
Malaka jihatidan - Tabiat va jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur anglash, tabiiy resurslarni to‘g‘ri baholash va ulardan oqilona foydalanish ko‘nikmalarini beradi; Flora va fauna turlarini aniqlash, ularning tarqalish qonuniyatlarini izohlash; Atrof-muhit monitoringi va ekologik xavflarni baholash.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Talabalarni jamiyat va tabiat o'rtasidagi munosabatlarning ilmiy-nazariy asoslari, ekologik muammolar va ularni keltirib chiqaruvchi ijtimoiy-iqtisodiy omillar, ekologik baholash, tabiatni muhofaza qilish hamda tabiiy resurslardan oqilona foydalanishning ekologik asoslari bilan tanishtirish, ularni kelajakdagi kasbiy ekologiya faoliyatiga tayyorlashdan iborat.
Ta’limiy natijalari:
Bilimlar jihatidan – Ijtimoiy ekologiyaning predmeti, ob'ekti, tamoyillari va rivojlanish tarixi, ijtimoiy-ekologik tizimlar tushunchasi, jamiyat va tabiat o'rtasidagi ziddiyatlarning kelib chiqish sabablari hamda global, mintaqaviy va milliy darajadagi ekologik muammolar mohiyatini tushuntira olish; Ekologik omillar va indikatorlarni aniqlash, ekologik xavfni oldindan aniqlash va uning oldini olish yo'llarini bilish va ulardan kasbiy faoliyatda foydalana olish; Tabiatdan foydalanishning ekologik prinsiplari, o'simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo'yicha tadbirlarni rejalashtirish va amalga oshirish ko'nikmalariga ega bo'lish; Atrof-muhit va inson munosabatlarini muvozanatlashtirishda ekologik qonun va qonuniyatlarni bilish va ulardan kasbiy faoliyatda foydalana olish; iqlim o'zgarishlari, barqaror rivojlanish va xalqaro ekologik hamkorlik masalalarini tushuna olish.
Ko‘nikmalar jihatidan – Turli darajadagi (global, mintaqaviy, mahalliy) ekologik muammolarni tahlil qila olish, tabiatdan foydalanishning ekologik prinsiplarini va usullarini qo'llash, ekologik monitoring va baholash tadbirlarini rejalashtira olish va amalga oshirish ko'nikmalariga ega bo'lish; Ishlab chiqarish jarayonlarining atrof-muhitga ta'sirini baholash, ekologik me'yorlar va standartlarga muvofiq holda ekologik nazorat va monitoringni amalga oshirish, axborot texnologiyalaridan foydalanib tabiiy resurslardan foydalanish samaradorligini baholash ko'nikmalariga ega bo'lish.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: O‘zbekiston 2030-yilgacha bo‘lgan davrdagi global kun tartibida qo‘yilgan vazifalarni bajarish va “Barqaror rivojlanish maqsadlari” sohasidagi 16 ta milliy maqsadga erishish xususiyatlari haqida bilim berishga asoslangan.
Bilimlar jihatidan – “Barqaror rivojlanish asoslari” haqida muayyan bilim va tushunchalar berish, barqaror taraqqiyot va yuksalish jarayonlari mazmun-mohiyatini zamonaviy o‘zgarishlar, mamlakatimizda olib borilayotgan islohotlar bilan bog‘liq bilimga ega bo‘lish; Barqaror taraqqiyotni ta’minlash tamoyillari, iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy barqarorlikning asosiy jihatlari, ta’lim va tarbiya tizimining sifat va samaradorligi, xususiy belgilarini talabalar bilishlari; Barqaror taraqqiyot va yuksalish jarayonlari o‘quv kursining mazmuni va tadqiqot predmetini hamda Barqaror taraqqiyot va yuksalish jarayonlari o‘quv kursining maqsad va vazifalarini talabalar tahlil qilish.
Ko‘nikmalar jihatidan – Talabalar “Barqaror rivojlanish asoslari” haqida muayyan bilim va tushunchalar haqida to‘liq bilimga ega bo‘ishi lozim; Barqaror taraqqiyotni ta’minlash tamoyillari, iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy barqarorlikning asosiy jihatlari qonuniyatlarini o‘rganadi va biladi; Talabalar Barqaror taraqqiyot va yuksalish jarayonlari fanining nazariy masalalari va mamlakatimizda olib borilayotgan islohotlarni anglay oladi; Bugungi kundagi ekologik jarayonlarning dolzarbligi va barqaror rivojlanish asoslari hamda uning muhimligi qonuniyatlarini biladi.
Kompetensiyalar jihatidan – Barqarorlik muammolarini tahlil qiladi, holatlarni o‘rganadi, iqtisodiy faoliyatning ekologik va ijtimoiy ta’sirini baholaydi; Barqaror loyihalarni rejalashtiradi, resurslarni tejaydi, chiqindilarni boshqarish yo‘llari va ekologik xavfsizlik choralarini taklif etadi;
Jamoaviy ish, muhokamalar, jamiyat va davlat siyosati bilan bog‘liq masalalarda ishtirok etadi; Yangi texnologiyalar va yondashuvlarni qo‘llaydi, o‘zgarishlarga moslashadi (masalan, yashil iqtisodiyotga o‘tish).
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Talabalarni tirik organizmlar va ularning yashash muhiti o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar, ekotizimlar tuzilishi va funksiyalari, biologik xilma-xillikni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish hamda atrof-muhit muhofazasining ilmiy asoslari bo‘yicha fundamental bilim, ko‘nikma va kompetensiyalar bilan qurollantirish, ularni ekologik muammolarni ilmiy tahlil qilish va amaliy yechimlarni ishlab chiqishga tayyorlashdan iborat.
Bilimlar jihatidan – O‘simliklar va hayvonlar ekologiyasining asosiy nazariy yondoshuvlari va tamoyillari; mavjud flora va faunaga asosiy ekologik omillarning ta’siri natijasida turli areallarda populyatsiyalarning shakllanish va rivojlanish qonuniyatlari haqida tasavvurga ega bo‘lishi; O‘simlik va hayvonot olamini o‘rab turgan muhit, ularning ekologik omillar bilan dinamik munosabatlari, o‘simliklar va xayvonlarning tapografik muhit omillar ta’siri natijasida mintaqalar bo‘yicha tarqalish qonuniyatlari; Antropogen omillarning flora va faunaga ta’siri va adaptatsiyasi, o‘simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish; Ekosistema barqarorligini ta’minlovchi mexanizmlar, ekosistemadagi jarayonlarni boshqarish imkoniyatlarini hamda ekologik qonun va qonuniyatlarni bilish va ulardan foydalanish bilishi va ulardan foydalana olishi.
Ko‘nikmalar jihatidan – O‘simliklar va hayvonlar ekologiyasi asoslarini mukammal bilishi, ekologik omillar klassifikatsiyasi, ularning flora va faunaga ta’siri, ushbu fanning muammolari, tirik organizmlarning o‘zaro biotik va abiotik munosabatlari va unga moslashuvlar, antropogen omillarning o‘simliklar va hayvonot dunyosiga ta’siri, ularning muhofazasi, “Qizil kitob”, o‘zgargan iqlim sharotida o‘simliklar va hayvonlarning muhit sharoitlariga moslashuvi ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Shahar va sanoat ekologiyasining asosiy mazmuni bugungi kundagi rivojlanish va biosfera o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir nazariyasini yaratish zarurati bilan bog‘liq o‘zaro ta’sir jarayonlari biosferani ham, jamiyatni ham o‘zaro ta’siri bo‘yicha ekologik xususiyatlari haqida bilim berishga asoslangan.
Bilimlar jihatidan – Jamiyatning biosferaga ta’sir qonuniyatlarini va undagi butun jamiyatga hamda har bir shaxsga alohida ta’sir ko‘rsatadigan o‘zgarishlarini ekologiyasi jihatdan o‘rganish usullari haqida bilimga ega bo‘lishlari kerak; Shahar va sanoat ekologiyasining umumiy va xususiy ekologik jihatlarini talabalar bilishlari lozim; Shahar va sanoat ekologiyasining kontseptual mazmuni ilmiy bilimlarning inson ekologiyasi, sotsiologik ekologiyasi, global ekologiya va boshqalar kabi bo‘limlari bilan qamrab olish, Shahar va sanoat ekologiyaning asosiy mazmuni bugungi kundagi rivojlanish va biosfera o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir nazariyasini yaratish turlari haqida talabalar bilimga ega bo‘lishlari kerak; Shahar va sanoat ekologiyasi haqida tushuncha hamda tasavurlar shakllansihi, bugungi ekologik vaziyatda eko-shaharlar haqidagi ma’lumotlarni talabalar tahlil qilishi kerak.
Ko‘nikmalar jihatidan – Talabalar shaharlarga ta’sir qiluvchi omillarning shakllanishi va sanoatning shaharlarga ta’sirini baholash, ta’sir ko‘ratuvchi zarrarlarni sinflarga ajratish shaharlarda eko-hududlar barpo etish jarayonlarini aniqlay olish ko‘nikmalariga ega bo‘lish lozim.
Shahar va sanoat taroqiyotida ekologik muammolarning yuzaga kelishi hamda keng tarqalish qonuniyatlarini o‘rganadi va biladi.
Talabalar Shahar va sanoat ta’siri natijasi ekologik jihatdan yashash muhitga hamda atrof muhitga baho bera oladi.
Kompetensiyalar jihatidan – Evolyutsiya jarayonida shahar va sanoatning rivojlanishi, ekologik murakkablashish qonuniyatlarini, ekologik muammolarni aniqlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish hamda iqlim o‘zgarishiga moslashish va uning salbiy ta’sirlarini kamaytirish bo‘yicha ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish kompetensiyalariga ega bo‘ladi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Talabalarga o‘simliklar ekofiziologiyasi fanining mazmun mohiyatini tushuntirish, turli ekologik sharoitlarda o‘simlik organlarining o‘ziga xos tuzilishi va yashash muhitiga moslashish xususiyatlari va qonuniyatlarini o‘rganish, qolaversa o‘simliklarning barqaror sharoitlarda va ekologik omillar o‘zgarishi davrida yashashining fiziologo-bioximiyaviy asoslarini o‘rganish hamda ularning hayotiy funksiyalari va ularni boshqarish mexanizmlarini o‘rganish asosida ilmiy dunyoqarashni shakllantirishdir.
Bilimlar jihatidan – O‘simliklar ekofiziologiyasi fanining asosiy qonuniyatlari; O‘simliklarning atrof-muhit bilan bog’liq faoliyatining umumiy qonuniyatlari; O‘simlik hujayrasi fiziologiyasi va biokimyosi; O‘simliklarda moddalarning tashiluvi va moddalar ajralishi;
Ko‘nikmalar jihatidan – O‘simliklar ekofiziologiyasi fanining amaliy mashgʻulotlarida olib boriladigan; Tajribalarda talabalar mustaqil ishlash koʻnikmalarini shakillantrishi va tajribalar oʻtkaza bilishi va ulardan foydalana olishi; O‘simliklar ekofiziologiyasi fanidan ekofiziologik hamda biokimyoviy jarayonlarning molekulyar asosi koʻnikmalariga ega boʻlishi kerak.
Malaka jihatidan – O‘simliklarning suv almashinuvi, transpiratsiya, mineral oziqlanishi, fotosintez va nafas olish jarayonlarini laboratoriya va vegetatsion tajribalar yordamida aniqlash va tahlil qilish; O‘simliklarning biotik stresslarga (patogenlar va fitofaglar) qarshi himoya mexanizmlarini tushuntira olish hamda ikkilamchi metabolitlardan (masalan, alkaloidlar) foydalanish imkoniyatlarini bilish; Nazariy bilimlarni amaliy masalalarni hal qilishga tatbiq etish, ilmiy tadqiqot olib borish va yangi g‘oyalar ishlab chiqish qobiliyatiga ega bo‘lish.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Talabalarni oziq-ovqat xavfsizligining ekologik asoslari, oziq-ovqat mahsulotlariga qo’yiladigan sifat va xavfsizlik talablari, atrof-muhit ifloslanishining inson sog’lig’iga ta’siri hamda oziq-ovqat zanjirida ekologik nazoratni amalga oshirish usullari bilan tanishtirish.
Ta’limiy natijalari – Bilimlar jihatidan – Oziq-ovqat xavfsizligining ekologik asoslarini, asosiy tushuncha va kategoriyalarini tushuntira olish va Tabiiy fanlar qonunlaridan kasbiy faoliyatda foydalana olish;
Oziq-ovqat mahsulotlarining biologik, kimyoviy va fizik ifloslanish manbalarini aniqlash va tahlil qilish. Atrof-muhit sifatini fizik-kimyoviy tahlil qilish ko’nikmalariga ega bo‘lish; Oziq-ovqat xavfsizligiga oid milliy va xalqaro standartlar talablari bilan tanishish va ulardan foydalanish; Ishlab chiqarish jarayonlarida atrof-muhitning oziq-ovqat mahsulotlariga ta’sirini baholab, xavflarni kamaytirishga oid tavsiyalar ishlab chiqish.
Ko‘nikmalar jihatidan – Oziq-ovqat xavfsizligi sohasidagi ekologik muammolarni guruhda muhokama qilib, yozma va og’zaki shaklda professional taqdim eta oladi. Axborot texnologiyalarini qo’llash, asoslangan qarorlar qabul qilish.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Bugungi kun ekologik muammolari, ularning kelib chiqish sabablari va oqibatlari xaqida bilim berish, atrof muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik barqarorlikni ta’minlash
Bilimlar jihatidan – Hozirgi zamon ekologik muammolarining turlari, kelib chiqish sabablari va oqibatlari haqida bilimga ega bo‘ladi; Global ekologik jarayonlar, iqlim o‘zgarishi va atrof-muhitga antropogen ta’sirlarni tushunadi; Tabiiy resurslardan foydalanish, ekologik xavfsizlik va tabiatni muhofaza qilish tamoyillarini biladi; Biosfera, atmosfera, gidrosfera va litosferadagi ekologik o‘zgarishlarning asosiy qonuniyatlarini o‘zlashtiradi.
Ko‘nikmalar jihatidan – Ekologik muammolarni aniqlash, tahlil qilish va ularning yechimlarini ishlab chiqish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi; Atrof-muhit holatini baholash, ekologik monitoring natijalaridan foydalanish va xulosa chiqarishni biladi; Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik muhofaza tadbirlarini ishlab chiqish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi; Ekologik muammolar bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar berish va amaliy qarorlar qabul qilish ko‘nikmasini shakllantiradi.
Kompetensiyalar jihatidan – hozirgi zamon ekologik muammolarining kelib chiqish sabablari, oqibatlari va ularni bartaraf etish yo‘llarini ilmiy asosda tahlil qiladi hamda ekologik jarayonlarni baholay oladi; atmosfera, gidrosfera, litosfera va biosferadagi antropogen ta’sirlarni o‘rganadi, atrof-muhit holatini monitoring qilish usullaridan foydalanadi; iqlim o‘zgarishi, global isish, suv tanqisligi, biologik xilma-xillikning kamayishi, chiqindilar va ifloslanish kabi ekologik muammolarni aniqlaydi va baholaydi; ekologik xavflarni baholash, tabiat resurslaridan oqilona foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqadi; ekologik monitoring natijalarini tahlil qiladi, statistik va ilmiy usullar asosida xulosalar chiqaradi hamda ekologik muammolarni hal etishga yo‘naltirilgan qarorlar qabul qiladi; barqaror rivojlanish tamoyillari, ekologik xavfsizlik va tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha zamonaviy yondashuvlarni amaliyotda qo‘llay oladi; mahalliy va global ekologik muammolarni o‘zaro bog‘liqlikda tahlil qiladi hamda ekologik madaniyat va mas’uliyatni shakllantirish bo‘yicha faoliyat olib boradi.
Talabalarda tabiiy va antropogen ekotizimlar monitoringini o‘tkazish (kuzatish, tahlil qilish, baholash va prognozlash), bo‘yicha nazariy bilimlar hamda amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish, zamonaviy ekologik monitoring usullari va jixozlari, raqamli monitoring tizimlaridan foydalanishni to‘g‘risida bilim berishdir.
Bilimlar jihatidan: Ekologik monitoring tizimlarining me’yoriy-huquqiy bazasi to‘g‘risida bilimlarga ega bo‘lishi.
Atmosfera havosi, suv, tuproq va biotani monitoring qilish metodlarini o‘zlashtirish.
Namuna olish, dala va laboratoriya o‘lchovlari bo‘yicha amaliy bilimlarga ega bo‘lishi.
Ekologik monitoring ma‘lumotlarini qayta ishlash, tahlil qilish va taqdim etish.
Ko‘nikmalar jihatidan: Ekologik monitoring dasturlarini ishlab chiqish; atmosfera havosi, suv, tuproq va biotani monitoring qilish; GIS va masofadan zondlash ma’lumotlaridan foydalanish; ekologik ma’lumotlarni statistik tahlili; ekologik xavflarni baholash; atrof-muhitni boshqarish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish; zamonaviy raqamli monitoring vositalaridan foydalanish ko‘nikmalariga ega bo’ladi.
Talabalarga gidrosfera va geotizimlar tirik organizmlar uchun yashash muhiti ekanligi, gidro va geobiotsenozlarda populyatsiyalararo munosabatlar, energiya va moddalar transformatsiyasi, gidro geoekosistemalarda kechadigan jarayonlar va bu ekosistemalardan ratsional foydalanishdan iborat. Talabalarga antropogen ta’sir natijasida gidrosfera va geotizmning turli ko‘rinishlarda salbiy oqibatlariga duchor bo‘lishi, gidroekologik va geoekologik muammolarni keltirib chiqaruvchi omillar bo‘yicha mos bilim, ko‘nikma va malakani shakllantirishdan iborat.
Bilimlar jihatidan: Gidroekologiya va geoekologiya fanini o‘qitishning qisqacha rivojlanish asoslari.Geoekologik omillarning tasnifini bilish.
Ko‘nikmalar jihatidan: O‘zbekistonda geoekologik vaziyatlarin o‘zgarishining prognozi haqida tasavvur va bilimga ega bo’lishadi.
Geoekologik muammolarni keltirib chiqaruvchi omillar bo‘yicha mos bilim, ko‘nikma va malakaga ega bo’ladi.
Kompetensiyalar jihatidan:Gidrosfera va geotizimlar tirik organizmlar uchun yashash muhiti ekanligi, gidro va geobiotsenozlarda populyatsiyalararo munosabatlar, energiya va moddalar transformatsiyasi, gidro geoekosistemalarda kechadigan jarayonlar va bu ekosistemalardan ratsional foydalanishni tahlil qiladi.
Gidrosfera va litosferada kuzatilayotgan muammolar ya’ni konchilik soxasida katta yer maydonlarini chiqindi paligonlarini hosil bo’lishi, qishloq xo’jaligi soxasida yerlarni sho‘rlanishi, degridatsiyaga uchrashi, suvlarii turli ta’sirlar natijasida ifloslanishi va ulardan noto’g’ri foydalanish bilan bog’liq muammolarni xal qilish va dunyo tajribasidan kelib chiqib bartaraf qilib yozma va og‘zaki xulosalar bera oladi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Talabalarda zamonaviy texnologiyalar, chiqindilarni boshqarish sohasi ga qo‘yiladigan me’yoriy-huquqiy talablar, ekologik menejment vositalari va yopiq sikl iqtisodiyoti tamoyillari asosida chiqindilarni kompleks boshqarish sohasidagi tushunchalar, mintaqaning ekologik xavfsizligi va barqaror rivojlanishini ta’minlash maqsadida bilamlarini shakllantirish.
Bilimlar jihatidan: Chiqindilarni milliy va xalqaro standartlarga muvofiq tasniflash, me’yorlashtirish va hisobini yuritish.
Chiqindilar morfologik tarkibini tahlil qilish va ularning hosil bo‘lish hajmlarini baholash metodlarini egallash
Ko‘nikmalar jihatidan:Chiqindilar bilan boshqarish sohasidagi ekologik muammolarni tizimli tahlil qilish qobiliyati; Milliy va xalqaro standartlarga muvofiq chiqindilarni inventarizatsiya qilish, pasportlashtirish qobiliyati; GIS, Big data va boshqa raqamli texnologiyalardan foydalangan holda chiqindilarni yig‘ish, tashish, joylashtirish, utilizatsiya qayta ishlash va zararsizlantirish texnologiyalarini tanlash va asoslash qobiliyati; Zero Waste va Circular Economy kontseptsiyalarini korxona va mahalliy darajada chiqindilarni boshqarish dasturlarini ishlab chiqish va qo‘llash qobiliyatiga ega bo‘lish; Chiqindilarni joylashtirish ob’ektlarining ekologik xavflarini baholash va atrof-muhitga ta’sirini kamaytirish choralarini ishlab chiqish ko‘nikmalari; Atrof-muhitni muhofaza qilish hujjatlarini ishlab chiqishda me’yoriy-huquqiy bazani va ekologik menejmant vositalarini (ISO 14001) qo‘llash qobiliyati; Chiqindilarni boshqarish tizimlarini monitoring qilish va optimallashtirish uchun raqamli texnologiyalardan (IoT, GIS, Big Data) foydalanish qobiliyati; Horijiy tilidagi me’yoriy hujjatlar va manbalar bilan ishlash, xalqaro tajribani tahlil qilish va uni joriy etish ko‘nikmalariga ega bo‘lish.
Talabalarda ishlab chiqarish faoliyatining atrof muhit va inson ishlab chiqarishga ta'sirini ilmiy asosda, ekologik xavfsizlikni yaxshilash, xavfsizlikni ta'minlash, ishlab chiqarish jarayonlarini yaxshilash. Atrof-muhitni boshqarish dasturlarini ishlab chiqish qobiliyati; ATB jarayonida jamoatchilik ishtirokini tashkil etish ko‘nikmasi; Transchegaraviy va kumulyativ ta’sirlarni baholashga tayyorlik; Ekologik zararni iqtisodiy baholash va salomatlik uchun xavfni hisoblash ko‘nikmasi
Bilimlar jihatidan: O‘zbekistonda ATBning me’yoriy-huquqiy bazasini va xalqaro standartlari to‘g‘risida tushunchalar.
Atrof-muhit komponentlariga ta'sirlarni identifikatsiyalash, bashorat qilish va baholashning metodologik yondashuvlarini o‘zlashtirish.
Atmosfera havosi, suv, tuproq, biota va iqlimga ta‘sirlarni hisoblash usullarini o‘zlashtirish. Xalqaro moliyalashtirish standartlarini o‘rganish (IFC PS, Equator Principles, World Bank ESF) ATBda GIS, modellashtirish va hayot siklini baholash vositalarini qo‘llash ko‘nikmalarini egallash.
To‘liq ATB hujjatlar to‘plamini ishlab chiqishni o‘rganish: ATB hisoboti, ABD (ESMP), monitoring dasturlarini o‘zlashtirish.
Ko‘nikmalar jihatidan: Loyihalarining ekologik ekspertizasi va ta‘sirini baholash qobiliyati; O‘zR va xalqaro tashkilotlar talablari bo‘yicha ATB hujjatlarini ishlab chiqish ko‘nikmasi; Ta’sirlarni baholashda matritsa, tarmoq, GIS va model usullarini qo‘llash ko‘nikmasi; Atrof-muhitni boshqarish dasturlarini ishlab chiqish qobiliyati; ATB jarayonida jamoatchilik ishtirokini tashkil etish ko‘nikmasi; Transchegaraviy va kumulyativ ta’sirlarni baholashga tayyorlik; Ekologik zararni iqtisodiy baholash va salomatlik uchun xavfni hisoblash ko‘nikmasi.
Populyatsiyalar ekologiyasining ilmiy nazariy asoslari, populyatsiyalarning tuzilishi, tarqalishi, miqdori, zichligi, genetikasi, fenetikasi, bir biriga ta’siri va ular orasidagi munosbatlar, qonun-qoidalar haqida bilim berishga asoslangan.
Bilimlar jihatidan – Tabiat va jamiyat orasidagi uzviy muvozanat, barqarorlikni ta’minlaydigan omillarni o‘rganish usullari haqida bilimga ega bo‘lishlari kerak. Organizmlarning populyatsiya zichligi, dinamikasining o‘zgarishini tadqiq etishni bilishlari lozim. Tur individlarining atrof muhit bilan o‘zaro munosabatlarini o‘rganib, tirik organizmlarning ekologik omillarga bo‘lgan talabi, chidamlilik darajasi, ulardagi morfologik fiziologik moslanishlarni, xulq-atvor reaksiyalarini tahlil etishni bilishlari kerak. Populyatsiyalar tuzilmasi, dinamikasi yoki sur’atlarini, turlarning miqdor zichliklarini vaqt birligida ya’ni sutkalik mavsumiy, yillik o‘zgarishini va bu holatning sabablarini tahlil qila olishi kerak.
Ko‘nikmalar jihatidan – Talabalar ilmiy-tadqiqotlarda kuzatish, tasviriy, qiyoslash yoki taqqoslash, amaliy tajriba va modellashtirish uslublaridan foydalana olish ko‘nikmalariga ega bo‘lish lozim. Populyatsiyalar va ularda kechadigan murakkab jarayonlar, ularning o‘zgaruvchanligi hamda barqarorligini ta’minlaydigan omillar, populyatsiyalar dinamikasi, shakllanish qonuniyatlari bilan bogʻliq qator muammolarni o‘rganadi va biladi. Talabalar ekologik tadqiqotlarda tabiiy o‘zgarishlar va bu jarayonlarning qonuniyatlarini o‘rganadi. Evolyutsiya jarayonida populyatsiyaning rivojlanishi, ekologik murakkablashish qonuniyatlarini biladi
Cho‘l va chalacho‘l hududlari ekologiyasi fanini asosiy tushunchalari va mazmun mohiyatini xorijiy tajribalar asosida o‘rganish, cho‘l tuproqlarining geografik tarqalish qonunlari, o‘simlik va hayvonot dunyosini ekologik jihatdan o‘rganishning ilmiy-nazariy mexanizmlari haqida batafsil o‘rgatish va ularni amaliyotga tatbiq etish ko‘nikmalarini hosil qilishdan iborat.
Bilimlar jixatidan:Cho‘l va chalacho‘l hududlari ekologiyasi tushunchasi, uning o‘zgarish mexanzmi, obyektiv va subyektiv sabablari va oqibatlari hamda iqlim xodisalarini to‘g‘ri anglashi va ongli ravishda to‘g‘ri qaror chiqarishi orqali atrof-muhitni asrash, tabiiy resurslardan oqilona foyadalanish va buzilgan tabiat majmualarini qayta tiklashga yo‘naltirilgan kundalik faoliyati haqida tasavvurga ega bo‘lish.
Ekologik metodlar, ekologik xavfni oldindan aniqlash va uning oldini olish yo‘llarini bilishi va undan foydalana olishi.
Tabiatdan foydalanishning ekologik printsiplari, o‘simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha tadbirlarni rejalahstirish va amalga oshirish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi.
Atrof-muhit va inson munosabatlarini muvozanatlashtirishda ekologik qonun va qonuniyatlarni bilish va ulardan foydalanish bilishi va ulardan foydalana olishi.
Ko‘nikmalar jihatidan: Turli darajadagi ekologik muammolarni tahlil qila olish, tabiatdan foydalanishning ekologik prinsiplari, o‘simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha usullarni qo‘llash, tadbirlarni rejalashtira olish va amalga oshirish malakasiga ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Kompetensiyalar jihatidan: Cho‘l va chalacho‘l hududlarida mavjud bo‘lgan ekologik muammolarni aniqlash va ularni baholash ko‘nikmalariga ega bo‘ladi. Cho‘l hududlarining eng asosiy muammolari bo‘lgan cho‘llanish, eroziya jarayonlari, sho‘rlanish va degradatsiyaga uchrash sabablarini aniqlash va ularning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Talabalarda ekologik jarayonlarni amaliy jihatdan tahlil qilish, atrof-muhit holatini baholash, ekologik muammolarni aniqlash va ularning yechimlarini ishlab chiqish bo‘yicha nazariy bilim hamda amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha kasbiy faoliyatga tayyorlash.
Ta’limiy natijalar:
Bilimlar jihatidan – Amaliy ekologiyaning nazariy asoslari, tamoyillari va asosiy tushunchalarini biladi; Atrof-muhit komponentlarining ekologik holatini baholash mezonlari va usullarini tushuntira oladi; Ekologik monitoring, bioindikatsiya hamda ekologik nazorat usullarini tavsiflay oladi; Antropogen omillarning ekotizimlarga ta'siri va ularni kamaytirish bo‘yicha ekologik tadbirlarni biladi.
Ko‘nikmalar jihatidan – Atrof-muhit obyektlarida ekologik kuzatuvlar olib borish, olingan ma'lumotlarni tahlil qilish va xulosa chiqarish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi.
Ekologik muammolarni aniqlash hamda ularning yechimiga doir amaliy tavsiyalar ishlab chiqish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi.
Kompetensiyalar jihatidan – Atrof-muhitning ekologik holatini zamonaviy usullar asosida baholash, monitoring natijalarini tahlil qilish va kasbiy qarorlar qabul qilish kompetensiyasiga ega bo‘ladi; Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik xavfsizlikni ta'minlash va atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha amaliy faoliyatni tashkil etish kompetensiyasiga ega bo‘ladi.
Fan maqsadi: talabalami turizmning fundamental asoslari bilan tanishtirish, bo'lajak mutaxassislarga turizmning asl mohiyatini ochib berish, turizmning asosiy ilmiy tushunchalarini o‘rgatish, uning taraqqiyot yoli hozirgi kundagi muammolarini aniqlash va tahlil qilish, turizm to‘g‘risidagi bilimlami yaxlit tizimini shakllantirishdan iborat.
Ta’lim natijalari:
Bilimlar jihatidan: Ekoturizmning asosiy tamoyillarini (tabiatni saqlash, mahalliy jamiyatlarga foyda keltirish, ta’sirni minimallashtirish) chuqur tushunishi va ularni amalda qo‘llayi kerak. Atrof-muhit muhofazasi, biologik xilma-xillik, tabiiy resurslar va barqaror rivojlanish o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qila olishi kerak. Ekoturizmning ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy ta’sirlarini baholay olishi uchun bilimlarga ega bo‘lishlari kerak. Ekoturistik marshrutlarni loyihalash va boshqarish, atrof-muhit monitoringi va baholash usullarini qo‘llay olishi kerak.
Ko‘nikmalar jihatidan: Tabiatda yo‘nalishni aniqlash, xaritalar bilan ishlash, ob-havo prognozi va xavfsizlik choralarini tashkil etishni bilishi zarur. Ekoturizm ob’yektlarida ekologik ta’sirni kamaytirish strategiyalarini ishlab chiqishni bilishi kerak. Mahalliy aholi bilan hamkorlik qilish, ularning ehtiyojlarini hisobga olgan holda loyihalar ishlab chiqa olishi kerak. Sayyohlarga ekologik ta’lim va tushuntirish berish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Yer resurslari ekologiyasi fanini asosiy tushunchalari va mazmun mohiyatini xorijiy tajribalar asosida o‘rganish, yer resurslari ekologiyasi, qonunlari, o‘simlik va hayvonot dunyosini ekologik jihatdan o‘rganishning ilmiy-nazariy mexanizmlari haqida batafsil o‘rgatish va ularni amaliyotga tatbiq etish ko‘nikmalarini hosil qilishdan iborat.
Bilimlar jihatidan – Yer resurslari ekologiyasi tushunchasi, uning o‘zgarish mexanzmi, obyektiv va subyektiv sabablari va oqibatlari hamda global, mintaqaviy va milliy hududiy muammolar doirasidagi xalqaro hamkorlik, har bir inson, u kim bo‘lishi va qanday ijtimoiy mavqega ega bo‘lishidan qat’iy nazar, yer resurslarini to‘g‘ri anglashi va undan oqilona foydalanish orqali atrof-muhitni asrash, qayta tiklashga yo‘naltirilgan kundalik faoliyati haqida tasavvurga ega bo‘lish; Ekologik metodlar, yer resurslarini oldindan aniqlash va uning oldini olish yo‘llarini bilishi va undan foydalana olishi; Tabiatdan foydalanishning ekologik printsiplari, o‘simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha tadbirlarni rejalahstirish va amalga oshirish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi; Atrof-muhit va inson munosabatlarini muvozanatlashtirishda ekologik qonun va qonuniyatlarni bilish va yer resurslaridan foydalanishni bilishi va ulardan foydalana olishi.
Ko‘nikmalar jihatidan – Turli darajadagi yer resurslari bilan bog‘liq ekologik muammolarni tahlil qila olish, tabiatdan foydalanishning ekologik prinsiplari, o‘simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha usullarni qo‘llash, tadbirlarni rejalashtira olish va amalga oshirish malakasiga ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Kompetensiyalar jihatidan – Yer resurslari ekologiyasini muammolarni aniqlash va ularni baholash ko‘nikmalariga ega bo‘ladi; Yer resurslari ekologiyasining eng asosiy muammolari bo‘lgan resurslardan to‘g‘ri foydalanmaslik, ularning atrof-muhitda zararlarini oshib ketishini aniqlash va ularning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi
Surxondaryo tabiati va ekologiyasining ilmiy nazariy asoslari, ekologik muammolar va ularni keltirib chiqaruvchi omillar, ularning makon va zamonda o‘zgarishi, ekologik baholash, tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishning ekologik asoslarini o‘rganishdan iboratdir.
Bilimlar jixatidan: Talaba Surxondaryo hududining geografik o‘rni, tabiiy sharoiti va iqlim xususiyatlari haqida bilimga ega bo‘ladi;
Talaba hududning relyefi, suv resurslari, tuproq qoplami, o‘simlik va hayvonot dunyosining o‘ziga xos xususiyatlarini biladi;
Talaba Surxondaryoda kechayotgan ekologik jarayonlar va tabiiy resurslardan foydalanish holati haqida tushunchaga ega bo‘ladi.
Ko‘nikmalar jihatidan: Talaba Surxondaryo tabiiy ekotizimlarini o‘rganish va ekologik holatini baholash ko‘nikmasiga ega bo‘ladi
Talaba hududdagi ekologik muammolarni aniqlash, tahlil qilish va ularning sabablarini baholay oladi
Talaba tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik muammolarni hal etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi.
Kompetensiyalar jihatidan: Surxondaryo hududining tabiiy sharoiti, iqlimi, suv, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi xususiyatlarini tahlil qiladi hamda ekologik holatini baholay oladi; hududning asosiy ekologik muammolari (cho‘llanish, suv tanqisligi, tuproq degradatsiyasi, ifloslanish va biologik xilma-xillikning kamayishi)ni aniqlaydi va ularning sabablarini baholaydi
Surxondaryo tabiiy resurslaridan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqadi
tabiiy ekotizimlar holatini monitoring qilish, ekologik ko‘rsatkichlarni baholash va natijalar asosida xulosalar chiqarish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi;
Surxondaryo hududining landshaftlari, muhofaza etiladigan tabiiy hududlari va ekologik ahamiyatini baholaydi
Ushbu fan bo'lajak matematiklarning boshqa barcha fanlarni chuqur o'zlashtirishlari uchun zamin bo'lib xizmat qiluvchi elementar matematika bo'limlarini o'z ichiga oladi. Bu fan, shuningdek, ularning kelajakdagi maktab o'qituvchisi sifatidagi faoliyatlari uchun ham alohida ahamiyatga ega. Kurs nazariy va amaliy bilim hamda ko'nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan mashg'ulotlar majmuasi sifatida tashkil etilgan. Ushbu fandan olingan bilimlar matematikaning barcha sohalarida qo'llaniladi va bo'lajak mutaxassislarning kasbiy ko'nikma hamda kompetensiyalarini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi.
Ta'lim natijalari
Fan muvaffaqiyatli o‘zlashtirilgandan so‘ng talaba:
TN1. Elementar matematikaning asosiy tushunchalari (sonlar nazariyasi, daraja va ildizlar, ko'phadlar nazariyasi)ni, ularga oid teorema va formulalarni (Bezu, Viyet, Teylor, Lagranj formulalari) o’zlashtiradi va izohlab bera oladi.
TN2. Elementar matematikaning asosiy xossalari, mashhur tengsizliklar va teoremalarni mantiqiy izchil isbotlay oladi.
TN3. Algebraik, ratsional, modulli, irratsional, ko'rsatkichli va logarifmik tenglama, tengsizlik hamda ularning sistemalarini turli usullar bilan yecha oladi.
TN4. Murakkab mantiqiy va parametrik masalalarni tahlil qilib, ularning yechim yo'llarini mustaqil topa olishi hamda olingan natijalar asosida xulosa chiqaradi.
TN5. Xalqaro va respublika olimpiada masalalarini muhokama qila oladi, shuningdek, kelajakda maktab o'quvchilariga ushbu mavzularni tushuntira olish uchun zarur pedagogik-metodik ko'nikmaga ega bo'ladi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Tirik organizmlarning holati hamda ulardagi o‘zgarishlar orqali atrof-muhitning ekologik sifatini baholash, ifloslanish darajasini aniqlash va ekotizimlarning holatini monitoring qilishning ilmiy asoslarini o‘rgatishdan iborat.
Bilimlar jihatidan- Talaba atrof-muhit bioindikatsiyasining nazariy asoslari, bioindikator organizmlarning turlari va xususiyatlari, bioindikatsiya usullari, havo, suv va tuproq sifatini biologik baholash mezonlari, ekologik monitoring tizimini bilishi. Antropogen omillarning tirik organizmlarga ta’siri hamda bioindikatsiya natijalarini tahlil qilish va talqin etish bo‘yicha zarur bilimlarga ega bo‘lishi kerak. Tabiatdan foydalanishning ekologik printsiplari, o‘simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha tadbirlarni rejalahstirish va amalga oshirish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi.
Ko‘nikmalar jihatidan – Talaba bioindikator organizmlarni aniqlash, atrof-muhit obyektlaridan namunalar olish, bioindikatsion kuzatuvlar o‘tkazish, ekologik holatni biologik ko‘rsatkichlar asosida baholash hamda atrof-muhitni muhofaza qilish amaliyotida foydalanish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Kompetensiyalar jihatidan – Talaba atrof-muhitning ekologik holatini bioindikatsiya usullari asosida baholash, bioindikator organizmlar yordamida ekologik muammolarni aniqlash hamda tabiiy resurslardan oqilona foydalanish bo‘yicha ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish kompetensiyalariga ega bo‘lishi kerak.
Fan maqsadi: Talabalarga suv resurslarining shakllanishi, tarqalishi, ulardan foydalanish, muhofaza qilish va suv ekotizimlarining ekologik holatini baholash bo‘yicha nazariy bilimlar hamda amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish, zamonaviy ekologik kuzatuvlar usullari va jixozlari, raqamli tahlil qilish tizimlaridan foydalanishni to‘g‘risida bilim berishdir.
Bilimlar jihatidan: Suv resurslarining turlari, shakllanish jarayonlari. Gidrologik sikl, yer usti va yer osti suvlari. Suvdan foydalanish muammolari. Suv resurslarini muhofaza qilishning ekologik asoslari haqida bilimga ega bo‘ladi.
Ko‘nikmalar jihatidan: Talaba suv resurslari holatini baholash, suv sifat ko‘rsatkichlarini tahlil qilishi. Suvdan oqilona foydalanish usullarini tanlash, suv ifloslanishi va kamayishining oldini olish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘ladi.
Kompetensiyalar jihatidan: Suv resurslarining ekologik holatini tahlil qiladi va baholash usullarini tanlay oladi; Suv manbalarining ifloslanish sabablari va oqibatlarini aniqlaydi hamda ularni kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqadi; Suv monitoringi natijalarini tahlil qiladi va ekologik muammolar bo‘yicha xulosalar chiqaradi.
Fan maqsadi: Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning ekologik xususiyatlari, biologik xilma-xilligi, tabiiy ekotizimlari va ularni muhofaza qilish tamoyillarini o‘rganish, noyob hamda yo‘qolib borayotgan o‘simlik va hayvon turlarini saqlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha nazariy bilim hamda amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishdan iborat.
Fanning vazifasi: Tabiatni muhofaza qilish, ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish bo‘yicha mas’uliyatli munosabatni shakllantirish.
Bilimlar jihatidan: Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar ekologiyasining nazariy asoslari va asosiy tushunchalarini bilishi; Antropogen omillarning muhofaza etiladigan tabiiy hududlarga ta’siri va uning ekologik oqibatlarini bilishi; Ekologik monitoring, kadastr va tabiatni muhofaza qilish sohasidagi me’yoriy-huquqiy asoslarni o‘rganish; Biologik xilma-xillikni saqlash va muhofaza qilishning ilmiy asoslarini bilish.
Ko‘nikmalar jihatidan: Noyob va yo‘qolib borayotgan turlarni aniqlash hamda ularni muhofaza qilish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Kompetensiyalar jihatidan: Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning ekologik holatini tahlil qilish va baholash, biologik xilma-xillikni saqlash hamda noyob turlarni muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish kompetensiyalariga ega bo‘ladi.
Fan maqsadi: Tabiiy va sun’iy ekotizimlarning tuzilishi, tarkibi, faoliyati, barqarorligi hamda ularda kechadigan ekologik jarayonlarni o‘rganish, tirik organizmlar va atrof-muhit o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tahlil qilish, ekotizimlarni muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanishning ilmiy asoslarini shakllantirishdan iborat.
Fanning vazifasi: Ekotizimlarning tuzilishi, tarkibi va funksional xususiyatlari, tirik organizmlar va muhit omillari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni tahlil qilish.
Ta’lim natijalari :
Bilimlar jihatidan: Biologik xilma-xillikni saqlash va ekotizimlarni muhofaza qilish tamoyillarini bilishi; Ekotizimlar ekologiyasining nazariy asoslari va asosiy tushunchalarini bilish; Ekotizimlarda energiya oqimi va moddalarning biogeokimyoviy aylanish jarayonlarini o‘rganish; Populyatsiya, biotsenoz va ekotizimlarning rivojlanish qonuniyatlari, tabiiy va antropogen omillarning ekotizimlarga ta’siri hamda ulardan foydalana olishi.
Ko‘nikmalar jihatidan: Turli darajadagi ekotizimlarni muhofaza qilish va tiklash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Kompetensiyalar jihatidan: Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish kompetensiyalariga ega bo‘ladi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Iqlim o‘zgarishlarini ilmiy nazariy asoslari, ekologik muammolar va ularni keltirib chiqaruvchi omillar, ularning makon va zamonda o‘zgarishi, ekologik baholash, tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishning ekologik asoslarini o‘rganishdan iboratdir. Fanning vazifasi: iqlim o‘zgarishining tabiiy ekotizimlar, qishloq xo‘jaligi, suv resurslari va jamiyat hayotiga ta’sirini o‘rganish hamda ushbu o‘zgarishlarga moslashishning ilmiy asoslangan usullarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etishdan iborat. Fan talabalarda iqlimning xavflarini baholash, ekologik muammolarni aniqlash va ularni kamaytirish bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish hamda malaka hosil qilishda iborat.
Bilimlar jihatidan – Iqlim o‘zgarishining asosiy omillari, global va mintaqaviy iqlim jarayonlari, ekologik moslashuv mexanizmlari, ekotizimlarga ta’siri, iqlim xavflari va ularni boshqarish hamda iqlim o‘zgarishiga moslashish strategiyalari haqida nazariy bilimlarga ega bo‘ladi.
Ekologik metodlar, ekologik xavfni oldindan aniqlash va uning oldini olish yo‘llarini bilishi va undan foydalana olishi; Tabiatdan foydalanishning ekologik printsiplari, o‘simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha tadbirlarni rejalahstirish va amalga oshirish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi. Atrof-muhit va inson munosabatlarini muvozanatlashtirishda ekologik qonun va qonuniyatlarni bilish va ulardan foydalanish bilishi va ulardan foydalana olishi;
Ko‘nikmalar jihatidan – Turli darajadagi ekologik muammolarni tahlil qila olish, tabiatdan foydalanishning ekologik prinsiplari, o‘simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha usullarni qo‘llash, tadbirlarni rejalashtira olish va amalga oshirish malakasiga ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
Kompetensiyalar jihatidan – Iqlim o‘zgarishining sabablari va oqibatlarini tahlil qilish, ekologik muammolarni aniqlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish hamda iqlim o‘zgarishiga moslashish va uning salbiy ta’sirlarini kamaytirish bo‘yicha ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish kompetensiyalariga ega bo‘ladi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Ekologiya sohasida geografik axborot tizimlaridan foydalanish imkoniyatlari va GAT dan foydalanish bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishdan iborat.
Bilimlar jihatidan – Geografik axborot tizimi maqsadi va mohiyati; geografik axborot tizimi va tamoyillari, geografik axborot tizimi tarkibiy qismlari va turlari; Geografik axborot tizimining ma’lumotlari va ko‘rsatkichlari tizimi, tashkiliy tuzilmasi, raqamli tasvirlar va ularni qayta ishlash haqida bilim va tasavvurga ega bo‘lishi.
Ko‘nikmalar jihatidan – Tizimda qo‘llaniladigan maxsus qurilmalar jumladan skaner, printer va plotterni, raqamli tasvirlarni uch o‘lchamli qilib tasvirlashga imkon beruvchi modellar uslublarini; Ma’lumotlar bazasini tashkil etish va uni boshqarishni bilishi va ulardan foydalana olishi ko‘nikmalariga ega bo‘lishi.
Kompetensiyalar jihatidan – Geografik axborot tizimlari (GAT) va masofadan zondlash texnologiyalarining nazariy asoslarini biladi va amaliyotda qo‘llay oladi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Talabalarda havo sifati monitoringi bo‘yicha nazariy bilimlar, amaliy ko‘nikmalar va mustaqil tahlil qilish kompetensiyalarini shakllantirish. Atmosfera havosining ifloslanish manbalari, monitoring usullari, xalqaro standartlar va zamonaviy texnologiyalarni o‘rganish.
Bilimlar jihatidan – Atmosfera havosining asosiy ifloslantiruvchi moddalarini o‘rganadi. Monitoring usullarini o‘rganadi. Xalqaro me’yorlarni biladi.
Ko‘nikmalar jihatidan – Havo sifatini o‘lchash. Laboratoriya tahlili o‘tkazish. Ma’lumotlarni statistik qayta ishlashni bajara oladi.
Kompetensiyalar jihatidan – Mustaqil tahlil qilish, ekologik xavfsizlik bo‘yicha qaror qabul qilish, xalqaro standartlarga mos hisobot tayyorlash.
Fan maqsadi: Talabalarga tuproq turlari va ularning xususiyatlarini tasniflash, mintaqaviy tuproqlarni tasniflab, ularning asosiy xususiyatlari haqida bilim berishdan iborat.
Bilimlar jihatidan: Tuproqni o‘rganish metodlarini ishlab chiqish,tuproqni tahlil qilish va uning xususiyatlarini aniqlash uchun metodologiyalarni yaratish haqida bilimga ega bo‘lishlari kerak. Mintaqaviy tuproqlarni tasniflab, ularning asosiy xususiyatlarini belgilashni talabalar bilishlari lozim. Mintaqadagi tuproqni o‘simliklar, yer sharoiti va iqlim bilan bog'liq ravishda o‘rganish haqidagi bilimga ega bo‘lishlari kerak. Tuproqni o‘rganish metodlarini ishlab chiqish,tuproqni tahlil qilish va uning xususiyatlarini aniqlash uchun metodologiyalarni yaratish.
Ko‘nikmalar jihatidan:
Talabalar tuproqni har tomonlama o‘rganib, uni ekologik, agronomik va iqtisodiy jihatdan samarali foydalanishni o‘rganishi kerak. Tuproqlarning tarqalish qonuniyatlarini o‘rganadi. Talabalar agrar sohada tuproq va uning ekologik masalalari to‘g’risidagi bilimlarga ega bo‘lishlari kerak. Qishloq xo‘jaligi, sanoat va urbanizatsiyaning tuproqqa ko‘rsatgan ekologik ta’siri qonuniyatlarini o‘rganadi.
Kompetensiyalar jihatidan:
mintaqalar tuproqlarining geografik tarqalishi, kelib chiqishi, ekologik xususiyatlari va shakllanish omillariga asoslanib tuproq turlarini tavsiflaydi hamda ularni baholash usullarini tanlay oladi; mintaqalar tuproqlarining geografik tarqalishi, kelib chiqishi, ekologik xususiyatlari va shakllanish omillariga asoslanib tuproq turlarini tavsiflaydi hamda ularni baholash usullarini tanlay oladi; tuproq xaritalari, agroekologik ma’lumotlar va monitoring natijalari asosida mintaqalar tuproqlarining holatini tahlil qiladi hamda ekologik xulosalar chiqaradi; tuproq degradatsiyasi, eroziya, sho‘rlanish, cho‘llanish va boshqa ekologik jarayonlarni aniqlaydi, ularning oldini olish va tiklash tadbirlarini ishlab chiqadi; mintaqalar tuproqlarining tabiiy resurs sifatidagi ahamiyatini baholaydi, ulardan oqilona foydalanish va muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar beradi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Tabiiy resurslardan oqilona foydanaish va muqobil energetika ilmiy nazariy asoslari, ekologik muammolar va ularni keltirib chiqaruvchi omillar, ularning makon va zamonda o‘zgarishi, ekologik baholash, tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishning ekologik asoslarini o‘rganishdan iboratdir.
Bilimlar jihatidan – Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va muqobil energetika tushunchasi, uning o‘zgarish mexanzmi, ob’yektiv va sub’yektiv sabablari va oqibatlari hamda global, mintaqaviy va milliy hududiy muammolar doirasidagi xalqaro hamkorlik, har bir inson, u kim bo‘lishi va qanday ijtimoiy mavqega ega bo‘lishidan qat’iy nazar, iqlim xodisalarini to‘g‘ri anglashi va ongli ravishda to‘g‘ri qaror chiqarishi orqali atrof-muhitni asrash, tabiiy resurslardan oqilona foyadalanish va buzilgan tabiat majmualarini qayta tiklashga yo‘naltirilgan kundalik faoliyati xaqida tasavvurga ega bo‘lish;
ekologik metodlar, ekologik xavfni oldindan aniqlash va uning oldini olish yo‘llarini bilishi va undan foydalana olishi; tabiatdan foydalanishning ekologik printsiplari, o‘simlik va hayvonlarni muhofaza qilish, tabiat muhofazasi bo‘yicha tadbirlarni rejalahstirish va amalga oshirish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi. Atrof-muhit va inson munosabatlarini muvozanatlashtirishda ekologik qonun va qonuniyatlarni bilish va ulardan foydalanish bilishi va ulardan foydalana olishi;
Kompetensiyalar jihatidan – Resurslardan (suv, tuproq, yer osti boyliklari, biologik resurslar) oqilona foydalanish choralarini taklif qilish va tahlil qilish. Ekologik mas’uliyat va global mahalliy muammolarni tanqidiy tahlil qilish. Yashil texnologiyalar va barqaror rivojlanish tamoyillarini kasbiy faoliyatda qo‘llash.
Fan maqsadi: talabalarni davlat ekologik siyosatining mohiyati, tamoyillari va mexanizmlari bilan tanishtirish, atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi qonunchilik asoslarini o‘rgatish, ekologik muammolarni hal etishda boshqaruv va siyosiy vositalardan foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish hamda milliy va xalqaro darajadagi ekologik siyosat strategiyalarini tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirish.
Fanning vazifasi - talabalar o‘quv jarayonida quyidagi vazifalarga erishadilar: (1) ekologik siyosatning nazariy asoslarini o‘rganish; (2) O‘zbekiston Respublikasining atrof-muhitni muhofaza qilishga oid qonunchilik tizimini tahlil qilish; (3) xalqaro ekologik shartnomalar va konvensiyalar mazmunini o‘zlashtirish; (4) davlat ekologik boshqaruvi organlari tuzilmasi va vazifalari bilan tanishish; (5) ekologik monitoringni tashkil etish va natijalarini baholash ko‘nikmalarini shakllantirish; (6) atrof-muhitga ta’sirni baholash (AMTB) metodologiyasini amaliyotda qo‘llash.
Ta’lim natijalari (TN):
Bilimlar jihatidan: O‘zbekiston Respublikasi va xalqaro darajadagi ekologik siyosatning asosiy tamoyillari, maqsadlari va yo‘nalishlari haqida tizimli bilimga ega bo‘ladi. Atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligini, davlat dasturlari va xalqaro shartnomalarni tahlil qila oladi. Ekologik siyosatni amalga oshirishda davlat organlari, nodavlat tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining rolini baholaydi hamda ularning o‘zaro hamkorlik mexanizmlarini tushuntiradi. Atrof-muhitga ta’sirni baholash, ekologik monitoring va chiqindilarni boshqarish kabi boshqaruv vositalaridan amaliy foydalanish ko‘nikmalarini namoyon etadi.
Ko‘nikmalar jihatidan: Ekologik muammolarni hal etishga qaratilgan siyosiy qarorlarni ishlab chiqadi, ekologik ekspertiza va monitoring natijalarini tahlil qilib, tavsiyalar tayyorlay oladi.
Kompetensiyalar jihatidan: Atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi davlat siyosatini tahlil qilish va baholash kompetensiyasini namoyon etadi; ekologik siyosat hujjatlarini mustaqil o‘rganib, xulosalar chiqara oladi. Ekologik muammolarni hal etishda davlat organlari, xo‘jalik yurituvchi subyektlar va fuqarolik jamiyati bilan hamkorlik qilish ko‘nikmalarini amaliyotda qo‘llay oladi.
Fanning maqsadi, erishiladigan ta’limiy natijalari haqida qisqacha ma’lumot: Talabalarda ekologik menejmentning nazariy asoslari, xalqaro standartlari, vositalari va amaliyoti bo‘yicha bilimlar tizimini shakllantirish, shuningdek ISO 14001:2026, GRI standartlari va ESG tamoyillariga muvofiq korxonalarda ekologik menejment tizimlarini (EMT) ishlab chiqish, joriy etish va audit o‘tkazish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish
Bilimlar jihatidan – Ekologik menejmentning kontseptual asoslarini va uning barqaror rivojlanishdagi o‘rnini o‘rganish. EM sohasidagi xalqaro standartlarni o‘zlashtirish: ISO 14001, EMAS, ISO 14040, GRI. Tashkilotning ekologik siyosati, maqsadlari va dasturlarini ishlab chiqish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni egallash. Korxona faoliyatining ekologik jihatlarini identifikatsiya qilish va ularning ahamiyatini baholashni o‘rganish. GHG Protocol standarti bo‘yicha uglerod izini hisoblash usullarini o‘rganish. GRI standarti bo'yicha korporativ ekologik hisobot tuzish ko‘nikmalarini egallash. ESG investitsiyalash va «yashil» moliyalashtirish mexanizmlari bilan tanishish. Ichki ekologik auditni o‘tkazish va sertifikatlash tartiblarini o‘zlashtirish.
Ko‘nikmalar jihatidan – Korxonada ekologik menejment tizimlarini ishlab chiqish va joriy etish qobiliyati; Ekologik jihatlarni identifikatsiya qilish va ularning ahamiyatini baholash ko‘nikmasi; Ekologik siyosat, maqsadlar, dasturlar va KPI ishlab chiqish ko‘nikmasi; ISO 14001 talablari bo‘yicha ichki ekologik auditni o‘tkazish qobiliyati; OpenLCA dasturi yordamida LCA tahlilini bajarish ko‘nikmasi; Uglerod izini hisoblash va korporativ ekologik hisobot ishlab chiqish ko‘nikmasi; ESG mezonlarini tashkilotning strategik boshqaruviga integratsiya qilishga tayyorlik; Ekologik innovatsiyalar va «yashil» ta‘minot zanjirlari dasturlarini ishlab chiqish ko‘nikmalariga ega bo‘lish
